Bouw en Uitvoering

Zorg beter begrepen

Zorg beter begrepen

Eind 2014 publiceerde het SCP het rapport Zorg beter begrepen. In het rapport gaan de onderzoekers Isolde Woittiez, Lisa ­Putman, Evelien ­Eggink en Michiel Ras in op de verklaringen voor de gestegen vraag naar zorg voor mensen met een verstandelijke beperking.

Groei zorgvraag

De vraag naar AWBZ-zorg door mensen met een lichtere verstandelijke beperking is tussen 1998 en 2011 bijna vervijfvoudigd. De groei in de zorg is nauwelijks te verklaren door een toename van het aantal personen met een verstandelijke beperking. Volgens de voor dit rapport geïnterviewde experts zijn het vooral maatschappelijke ontwikkelingen, zoals minder eenvoudig werk, hogere eisen in onderwijs en meer digitalisering die een verklaring voor de groei bieden. Volgens deze experts hebben een diverser aanbod van zorg en de wijze van indiceren de hulpbehoefte zichtbaar gemaakt en zorgvraag aangetrokken. Dit zijn de belangrijkste conclusies uit de SCP-publicatie Zorg beter begrepen.

Aanleiding

Aanleiding voor de publicatie vormden de kwantitatieve analyses uit een eerder SCP-rapport, waaruit bleek dat de vraag naar zorg het afgelopen decennium sterk is gestegen. Echter, kwantitatieve analyses geven geen afdoende verklaring voor deze groei. Als belangrijkste informatiebron dienen daarom in dit rapport de ervaringen, inzichten en ideeën van diverse experts die in verschillende rollen actief zijn op het terrein van zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Tot deze experts behoren onder andere beleidsmakers en -uitvoerders, zorgaanbieders en zorgontvangers of hun vertegenwoordigers. Zo bestrijken we een zo breed mogelijk terrein binnen de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Met de informatie van de experts halen de onderzoekers via hun ervaringen het verhaal achter de cijfers naar boven. Het rapport is tot stand gekomen op verzoek van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

AWBZ

Mensen met een verstandelijke beperking die zorg en ondersteuning nodig hebben, kunnen hierop een beroep doen via de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). Van oudsher zijn dat vooral mensen met een IQ lager dan 50; zij hebben een ernstigere verstandelijke beperking. Inmiddels doen ook mensen met een IQ tussen 50 en 85 met problemen in de sociale redzaamheid in toenemende mate een beroep op deze zorg. Dit zijn degenen met een lichtere verstandelijke beperking.

Verdubbeld

In 2011 vroegen 166.000 mensen met een verstandelijke beperking zorg via de AWBZ. Hun aantal is in ruim 10 jaar tijd meer dan verdubbeld. Dat komt vooral doordat het aantal zorgvragende mensen met een lichtere verstandelijke beperking sterk is gestegen, namelijk van 22.000 in 1998 naar 108.000 in 2011. De vraag van mensen met een ernstigere verstandelijke beperking is daarentegen nauwelijks toegenomen. De kosten behorende bij de vraag naar de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking lagen in 2011 rond de 6,7 miljard euro. Dat is ruim een kwart van de totale uitgaven aan de AWBZ.

Demografische ontwikkelingen

Een voor de hand liggende verklaring voor de gestegen zorgvraag zou zijn dat het aantal mensen met een verstandelijke beperking in de bevolking is toegenomen. Dit soort demografische effecten biedt echter nauwelijks een verklaring. De toename in de levensverwachting en in de risicofactoren voor een verstandelijke beperking (zoals vroeggeboorte, te laag geboortegewicht, hogere leeftijd van de moeder, risicovolle leefstijl van de moeder tijdens de zwangerschap) kunnen de substantiële groei in de zorgvraag maar zeer ten dele verklaren. Hiervoor komen deze problemen niet vaak genoeg voor.

Maatschappelijke ontwikkelingen

Volgens de geïnterviewde experts maakt een ingewikkelder geworden maatschappij het vooral voor mensen met een lichtere verstandelijke beperking moeilijker om zonder ondersteuning goed te kunnen functioneren. Praktische bezigheden als reizen met het openbaar vervoer (OV-chipkaart) en het regelen van bankzaken (via internet) zijn steeds ingewikkelder geworden. Binnen het onderwijs is het voor hen moeilijker zich staande te houden, doordat dit grootschaliger en minder gestructureerd is geworden en de lat steeds hoger is komen te liggen. Daarnaast is ook de aansluiting van het onderwijs op werk afgenomen. Tot slot is de inhoud van het eenvoudige werk dat nog in Nederland aanwezig is, veranderd. Het moet steeds zelfstandiger en efficiënter worden uitgevoerd, waardoor het minder geschikt wordt voor mensen met een lichtere verstandelijke beperking.

Om toch zoveel mogelijk als volwaardige burgers mee te doen aan de maatschappij, hebben zij volgens de experts ondersteuning nodig. Daarvoor kunnen zij lang niet altijd terugvallen op hun netwerk, omdat dit veelal zelf met problemen kampt.

Hulpbehoefte zichtbaar

De geïnterviewde experts zijn van mening dat met name de indicatiestelling en een gevarieerder aanbod de groei van de vraag naar zorg mogelijk hebben gemaakt. Als meedoen niet goed lukt, wordt in onze samenleving al snel ondersteuning bij professionals gezocht. Die tendens wordt versterkt doordat mensen die niet goed mee kunnen komen, de laatste jaren vaker dan voorheen een diagnose krijgen. Bij de indicatie die de toegang tot de zorg regelt, wordt volgens hen teveel gekeken naar wat mensen niet kunnen in plaats van naar wat ze wel kunnen.

Aanbod

De toetreding van nieuwe zorgaanbieders heeft tot allerlei nieuwe zorgvormen geleid, zoals de zorgboerderijen en verschillende ouderinitiatieven. Dit gevarieerdere aanbod heeft de vraag naar zorg gefaciliteerd. Het beroep op de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking lijkt ook toegenomen te zijn doordat de hoge kwaliteit van deze voorzieningen vragers uit andere sectoren binnen de gezondheidszorg aantrok, zoals uit de geestelijke gezondheidszorg (ggz) en het welzijnswerk.

Toekomstige groei zorgvraag beïnvloedbaar?

Er zullen verschillende instrumenten ingezet moeten worden om dit te bereiken zonder het ambitieuze doel van ‘volwaardig meedoen’ los te laten, aldus de geïnterviewde experts. Zij noemen aanpassingen op de arbeidsmarkt, in het onderwijs en in het zorgstelsel. Er zou bijvoorbeeld voldoende eenvoudig werk beschikbaar kunnen komen door taakafsplitsing of duurzame financiële regelingen ter compensatie van negatieve consequenties van de productiviteit. Er zou op school al op jonge leeftijd geleerd kunnen worden om te gaan met kinderen met een verstandelijke beperking en er zou meer aandacht besteed kunnen worden aan het opbouwen en onderhouden van sociale netwerken.

Volgens de experts zou de zorg meer gericht moeten worden op het aanleren van vaardigheden in plaats van het overnemen van taken. En niet alleen zou de zorg dichtbij en laagdrempelig moeten zijn, maar ook zou meer gebruikgemaakt kunnen worden van de kennis van de mensen met een verstandelijke beperking zelf en hun naasten.

SCP-publicatie 2014/36, Zorg beter begrepen
Den Haag, Sociaal en Cultureel Planbureau, 2014
ISBN 978 90 377 0729 8
Prijs €19,50

SCP

Bron: SCP