Bouw en Uitvoering

Domotica op de werkvloer

Domotica op de werkvloer

‘De schijncontrole behoort tot de verleden tijd’

Domotica zal het komende decennium een niet meer weg te denken plek innemen in de zorg. Vooruitlopend op deze toekomstmuziek opereert een Loosdrechtse zorginstelling, waar het concept van de ‘woonhuisautomatisering’ nou eens niet van het management, maar van de directe werkvloer afkomstig is. tvb ZORG ging er kijken en sprak met de initiatiefnemers.

Door: Dirk Rodenburg

Domotica, ofwel de toepassing van mogelijk-heden op het gebied van industriële bedrijfsautomatisering in een woning – het Latijnse ‘domus’ staat voor huis; en ‘tica’ is herleidbaar tot tele-, robo- en informatica – is in opmars. Fors zelfs. Niet in de laatste plaats binnen de gezondheidszorg. Het tijdperk dat deze applicaties geassocieerd werden met het gemak en comfort in luxueuze woningen (‘snufjes’ of gadgets die het leven vooral veraangenamen), is voorbij. Functionaliteit staat nu voorop, het gemak is een surplus. Werd domotica aanvankelijk met name gebruikt voor ‘zorg op afstand’ ten faveure van chronisch zieken, waarbij de programmatuur voor de min of meer zelfstandige zorgvrager in de woning werd ingepast, tegenwoordig vinden er steeds meer klinische toepassingen plaats. Een daarvan is dat het kan dienen als een ‘lichter’ alternatief voor fysieke maatregelen voor vrijheidsbeperking. Verpleeghuis De Beukenhof uit Loosdrecht (een onderdeel van Inovum) ging naar aanleiding van een intern mailtje over non-fixatiebeleid met dat idee aan de haal, bouwde het uit tot een aansprekend concept en won er en passant de V&VN Zorgaward 2009 mee. Voldoende aanleiding er eens uitgebreid polshoogte te nemen.

Minder verliessituaties

Verzorgende Nikki Visser en haar direct leidinggevende Deborah van Heijningen ontvangen tvb ZORG op hun locatie in het Gooi: Vlindertuin noordwest, een psycho-geriatrische unit. Op deze gesloten afdeling verblijven cliënten met (ver)gevorderde dementie. Binnen de setting, die wettelijk zo gekaderd is, heeft men er alles aan gedaan om voor het overige te zorgen voor optimale ‘openheid.’ ‘Gesloten, maar toch open’, communiceert De Beukenhof intrigerend. Zorgvragers zonder onrustbanden, domoticaoplossingen en een protocol hoe om te gaan met deze techniek vormen hiervoor de basis.

‘Daarachter schuilt een visie’, aldus van Heijningen. ‘In De Beukenhof vinden we het essentieel dat mensen een eigen stukje regie behouden, want dat belang – hoe beperkt dit misschien voor anderen mag lijken – geldt voor begeleidingsbehoeftige en verzorgingsbehoeftige dementerende cliënten evenzo als voor eenieder ander. Mensen met verregaande dementie zijn vaak al veel kwijtgeraakt van het leven dat ze vroeger leidden. Bij opname in een verpleeghuis komen ze op een gesloten afdeling. Hier raken ze nog meer vrijheden kwijt; opnieuw een verliessituatie in feite.’ Verzorgende Nikki Visser concretiseert: ‘Dingen die wij zo normaal vinden, zoals iedere dag kiezen wat je op je brood wilt, zijn niet meer zo vanzelfsprekend voor mensen in deze situatie. Berucht zijn nog wel eens verhalen van instellingen waar bewoners, tot in lengte van dagen, genoodzaakt zijn altijd hetzelfde beleg te nemen, omdat hun voorkeur nu eenmaal bij de intake zo is vastgesteld. Wij vragen iedere dag wat iemand wil. Ook het gecamoufleerd toedienen van medicatie is hier taboe. Als een hapje vla medicatie bevat, geven we dit expliciet aan. Het zijn maar ‘kleine’ voorbeelden. Dementerende zorgvragers zijn vaak gedesoriënteerd, lopen in het rond en zijn veel aan het zoeken. De verleiding hen dan vast te zetten in een bed of stoel ligt op de loer. In De Beukenhof vinden we het als verzorgenden belangrijk dat mensen nog wel keuzes kunnen maken, een stukje regie over hun leven kunnen houden zolang dit mogelijk is. Ons doel is om zoveel mogelijk vrijheidsbeperkende maatregelen af te schaffen, maar tegelijkertijd een veilige omgeving te behouden of te creëren voor onze bewoners. Domotica ondersteunt ons daarbij. Door het kleinschalig wonen dat we toepassen, zijn er sowieso al minder maatregelen nodig. Ook hebben we in overleg met de arts het gebruik van onrustmedicatie aanzienlijk kunnen reduceren. In betrekkelijk korte tijd hebben we bij vijf cliënten het gebruik van de bedhekken afgebouwd; en van de oorspronkelijke acht Zweedse banden is er nu nog maar één in gebruik. Onder meer dankzij domotica. Overigens is het belangrijk om te weten, blijkt ook uit onderzoek, dat door het verdwijnen van de onrustbanden het aantal valincidenten wél kan toenemen, maar dat dit niet zorgt voor meer ernstig letsel zoals botbreuken.’

Werking en finetuning

Domotica houdt in dat sensoren instaan voor de bediening van actuatoren; apparatuur die invloed uitoefent op de omgeving. Het gebeurt door tussenkomst van een processor of computer. In De Beukenhof waarschuwt de hardware de verzorgende wanneer een bewoner onrustig raakt. Dat kan zowel om fysieke als verbale agitatie gaan. Zo kan een bewegingsmelder – waar een cliënt ‘doorheen’ loopt – aangeven dat iemand aan de wandel is. Ook een akoestisch signaal kan worden opgevangen: een bewoner die gaat praten of schreeuwen. Dat is natuurlijk makkelijk en efficiënt voor de verzorgende. Maar deze krijgt er nog een ander voordeel bij.

Nikki Visser legt uit: ‘Onze apparatuur is dermate verfijnd dat deze per zorgvrager kan worden ingesteld. Dat doet recht aan iemands persoonlijkheid. Wat voor de ene bewoner een uiting van onrust is, hoeft dat immers voor de andere niet te zijn. Daarvoor moet je je bewoners natuurlijk wel goed kennen. Je observaties als zorgverlener vormen daarom de basis, zij zijn essentieel; deze kunnen ook nooit de domotica vervangen. De techniek neemt de zorgverlening niet over, maar is deze wel van dienst. Diezelfde technologie kun je trouwens niet even zomaar naar je hand zetten. Een ‘kwade genius’ die misschien denkt even een relaxte dienst te kunnen draaien, door eigenhandig de instellingen te veranderen, komt van een koude kermis thuis. Dit is voorbehouden aan de leidinggevende of betreffende contactverzorgende – en is geprotocolleerd. Gelukkig maar, want het zou natuurlijk erg onethisch zijn.’

Van last naar lust

Deborah van Heijningen vertelt verder: ‘Overigens draait het natuurlijk niet om protocollen – hoe belangrijk ook – maar om bewustwording. Bij iedere handeling hoor je je af te vragen: wat ik doe, betekent dat eigenlijk niet een onnodige vrijheidsbeperking? ‘Even’ en vanuit een goedbedoelde veiligheidsoverweging een rolstoel op de rem zetten – vaak een automatisme – terwijl dat bij de bewuste zorgvrager misschien helemaal niet nodig is, is er zo’n voorbeeld van. Dat soort zaken. Ook als je domotica eenmaal inzet, blijf je deze zorg altijd evalueren. ‘Het domoticagebruik zelf is ook niet statisch. Instellingen kunnen wijzigen zogezegd, maar het gebruik zelf kan ook op de schop gaan. Bijvoorbeeld als het de functionaliteit voorbij gaat. Enige tijd geleden had een cliënt van ons een nachtelijke bewegingsmelder. Zo’n driemaal per nacht kwam ze uit bed voor toiletgang op de postoel in haar kamer; de nachtdienst – ingeseind door de domotica – keek dan mee of alles goed ging. Het werkte averechts. Mevrouw raakte geïrriteerd en geagiteerd zelfs van onze controle. Dat kan nooit de bedoeling zijn. In overleg met familie is toen besloten de bewegingsmelder te verwijderen, omdat er in dit geval sprake was van een aanvaardbaar valrisico.’

Ook tijdens de nachtdiensten is domotica overigens heel functioneel. Er hoeven veel minder controlerondes te worden gelopen. In de praktijk zal iedere verzorgende wel met zo’n ronde starten, omdat je nu eenmaal wilt weten hoe je cliënten erbij liggen. Maar er kon in het verleden bij wijze van spreken een minuut nadat je op een kamer was geweest iets vreselijks hebben plaatsgevonden, zonder dat je daar weet van had. Daar kwam je dan mogelijk een uur later pas achter. Dat is nu voorbij. Domotica definieert daarmee de ‘ouderwetse’ controle – de klassieke rondgang over de afdeling zeg maar – meteen tot een schijncontrole; in feite was het geen echte controle. Als er nu iets gebeurt, geeft de apparatuur je dat feilloos aan. Direct.

‘Natuurlijk moest iedereen wel vertrouwd raken met het gebruik van domotica’, vertelt Deborah van Heijningen. ‘Dat vergde wat training en aanpassingsvermogen, vanzelfsprekend. Maar nu is iedereen overtuigd van het gemak en de meerwaarde die het de zorgverlening biedt. Dat kwam het beste naar voren toen we enige tijd geleden een nieuwe unit openden. Het pilot-stadium hadden we achter ons gelaten en vrij van welke kinderziekte dan ook plukten we de vruchten van het domoticagebruik. Ondertussen merken we dat er steeds meer huizen nieuwsgierig naar ons kijken. We hoeven natuurlijk niet al onze ‘geheimen’ prijs te geven, per slot van rekening hebben we zo’n beetje alles zelf ontwikkeld, maar voor de echt geïnteresseerden hebben we wel een vereenvoudigde beleidsnotitie ter inzage liggen.’

Uit onderzoek van de Universiteit van Maastricht blijkt dat het vastbinden van bewoners van zorginstellingen negatieve gevolgen heeft op de lange termijn. Zowel lichamelijk als psychologisch. Vastbinden bevordert het ontstaan van incontinentie, doorligwonden, depressie, agressie, onrust en agitatie. Tevens verzwakken botten en spieren van de persoon die is vastgebonden. Daardoor stijgt de kans dat ze iets breken. Gedwongen lichamelijke passiviteit leidt tot een forse achteruitgang van het denkvermogen, het slaap-waakritme en stemming van bewoners. Uit het Verbetertraject Ban de Band van Zorg voor Beter blijkt dat de dertig deelnemende instellingen het aantal banden van 334 naar 120 hebben teruggebracht. Veelal bleek een alternatief voor de zware vrijheidsbeperkende maatregel niet nodig. In 2011 moeten alle onrustbanden zijn verbannen.

Inovum Domotica Smart Homes