Bouw en Uitvoering

E-factor: van binnen naar buiten bouwen

E-factor

‘Een belevingsgericht Programma van Eisen dat de emotionele kant van een gebouw, de E-factor, beschrijft, moet de standaard worden bij nieuwbouw- en renovatieprojecten in de zorg.’ Rieke Brekelmans, adviseur bij HEVO, valt met de deur in huis. In dit artikel legt ze uit waarom er meer aandacht moet komen voor de emotie van een gebouw en hoe dat kan. Het werd een pleidooi voor welzijn en woonplezier.

Het gros van de zorggebouwen is niet toegerust op de psychische, emotionele en fysieke toestand van patiënt en cliënten’, steekt Brekelmans van wal. ‘Bouwpartijen en zorgdirecteuren leggen de focus bij de bouw van een zorginstelling op stenen stapelen. De daadwerkelijke patiëntbehoefte wordt minimaal of niet besproken. Het effect van een gebouw op de psychische gemoedstoestand van de gebruikers, bijvoorbeeld van bewoners met autisme en dementie, blijft onderbelicht. Patiënten en cliënten hebben hierdoor meer zorg nodig dan noodzakelijk. In een tijd waarin zorgkosten de pan uit dreigen te rijzen, is dit absoluut een ongewenste situatie. En daar kan iets aan gedaan worden.’

Waarom

Als meer aandacht voor de E-factor zo belangrijk en rendabel is, waarom wordt dit aspect dan niet ten volste benut? Het antwoord op deze vraag is tweeledig. Rieke Brekelmans: ‘Dit wordt onder andere ingegeven door het feit dat het onderwerp patiëntbeleving soft is 
en beperkt of slechts op onderdelen wetenschappelijk onderbouwd. Daar komt bij dat opdrachtgevers in de bouw te veel hangen aan de expertise van architecten. Die willen een mooi gebouw neerzetten, maar weten dikwijls onvoldoende van de behoefte van zorgpatiënten.’ Exemplarisch noemt Brekelmans het feit dat instellingen voor dementerenden witte deuren, witte muren en wit sanitair hebben. Door de visuele beperkingen van clienten merken zij het toilet niet op, raken hierdoor verward en hebben meer zorg en aandacht nodig. Voor andere patiëntgroepen kunnen te veel kleuren in het interieur juist zorgen voor te veel prikkels, waardoor nieuwe complicaties kunnen optreden. Een ander voorbeeld zijn patiënten met een eetstoornis. Brekelmans: ‘Deze patiënten worden heel angstig bij het idee een kamer met een eigen badkamer te hebben, omdat dit de kans vergroot om over te geven. Vanuit vastgoedoogpunt zijn gedeelde badkamers vaak niet wenselijk. Wel kan er wellicht in de behandeling op ingespeeld worden, mits dit probleem vroegtijdig erkend wordt. Dit voorbeeld geeft aan dat we nog altijd geneigd zijn om vanuit vastgoedperspectief en toekomstwaarde keuzes te maken. Keuzes die niet direct door cliënten gewaardeerd zullen worden. Met deze wetenschap kunnen patiënten en cliënten hierin wel specifiek worden begeleid. Onvoldoende nadenken over interieur, faciliteiten en functies zorgt voor ontevreden patiënten en cliënten.’

Toekomstbestendige zorg

Zorginstellingen in de cure en care die plannen hebben om een nieuw gebouw neer te zetten of hun bestaande pand te renoveren, doen dat vanuit het oogpunt dat ze toekomstbestendige zorg willen leveren. Gebouwen moeten daar dus op ingericht worden. Rieke Brekelmans licht toe: ‘Het scheiden van wonen en zorg is een actueel thema en wordt meer en meer concreet. Vanaf volgend jaar zullen cliënten in de verpleging en verzorging gaan betalen voor hun huisvesting. In de toekomst zullen mensen in de lichtere zorgcategorieën zo lang mogelijk thuis blijven wonen. Dit kan met technologische oplossingen die in rap tempo hun opmars maken. Intramurale zorg is dan enkel weggelegd voor de mensen die 24 uur zorg nodig hebben en die op geen enkele manier meer thuis kunnen wonen. Zorginstellingen die nu niet kunnen of willen nadenken over dat toekomstbeeld, krijgen de rekening gepresenteerd zodra het moment daar is.’ Een integrale visie op wonen en zorg, waarin ook welzijn en woonplezier worden meegenomen, is dus dringend noodzakelijk. Het gedachtengoed van Planetree kan uitkomst bieden.

Planetree

Planetree is een innovatief zorgmodel waarmee zorginstellingen de best mogelijke zorg kunnen realiseren voor cliënten. Tegelijkertijd probeert Planetree een inspirerende cultuur te scheppen voor medewerkers. De groep instellingen die in Nederland samenwerkt met Planetree, groeit in alle sectoren, van ziekenhuiszorg tot GGZ instelling. Uniek is dat Planetree niet alleen een solide fundament biedt voor goede zorg. Ook is het een goede manier om duurzaamheid te implementeren in de zorg.

HEVO is deelnemer van het Planetree-netwerk. Rieke Brekelmans vertelt enthousiast: ‘De visie van Planetree is gebaseerd op drie pijlers: betere zorg, een helende omgeving en gezonde organisaties. Elk van die pijlers is onderverdeeld in componenten, twaalf in totaal, waaronder voeding, zeggenschap, autonomie, beweging en kunst (zie figuur). Al die componenten hebben in meer of mindere mate effect op elkaar. Zodra ze in balans zijn, ligt mensgerichte zorg binnen handbereik. Op dat moment staat de cliënt echt centraal. Dan blijft het niet meer bij praten, maar kunnen we het echt concretiseren.’

Visie en durf

Het pleidooi van Rieke Brekelmans gaat over mooie, inspirerende omgevingen waar het prettig wonen, werken en verblijven is. ‘Veel zorginstellingen denken nog altijd dat dat ‘te duur’ of ‘te complex’ is. Maar niets is minder waar. Je hebt visie en durf nodig. Visie om de zorg klaar te maken voor de toekomst. En dat doe je niet door lijstjes ‘duurzaamheid’ of ‘maatschappelijk verantwoord ondernemen’ af te lopen en op onderdelen weg te strepen. Die visie moet integraal en allesomvattend zijn. Ik zou zorginstellingen adviseren om na te denken hoe ze met uitgekiende faciliteiten en functies de maatschappij naar binnen kunnen halen. Laat het een plek worden waar mensen graag komen. En dan heb ik het niet alleen over personeel en bewoners, maar ook over kleinkinderen, vrienden, familie en buurtgenoten. Verder zouden zorg-instellingen meer aandacht moeten hebben voor comfort en beleving. Denk hierbij aan het gebruik van groen, verlichting, materialen enzovoorts.’

Je moet het maar durven in deze tijd, zo’n ingrijpend en allesomvattend concept neerzetten. Rieke Brekelmans: ‘Zowel in maatschappelijk als politiek opzicht is er voor de zorg een beweging ingezet. We kunnen niet meer terug. De zorg als sector wordt groter en groter. En daar moet je als zorgbestuurder in mee. Dat wil overigens niet zeggen dat ‘de zorg’ weer opnieuw uitgevonden hoeft te worden. Ontwikkel een visie op basis van patiënt- en cliëntbehoeften en laat daar een mix van hedendaagse oplossingen en bewezen concepten uit het verleden op los. Toekomstbestendige zorg dus, met een retro-sausje.’

Keerpunt

Mensgerichte zorg lijkt misschien nog een utopie en Rieke Brekelmans bevestigt dit ten dele. ‘Op dit moment kunnen we mensgerichte zorg niet voldoende kwantificeren. Nog niet tenminste. En dat is jammer. Want wij merken dat onze opdrachtgevers in eerste instantie heel enthousiast reageren zodra ze kennismaken met de plannen die wij ze voorleggen. Vanuit hun professionaliteit en passie voor de zorg, voor cliënten en patiënten en hun medewerkers, voelen ze intuïtief dat mensgerichte zorg, en daarmee dus ook mensgerichte huisvesting, een belangrijke meerwaarde kan zijn. Maar vervolgens laten ze zich tijdens het verdere verloop van zo’n nieuwbouw- of renovatietraject weer te veel beinvloeden door architecten en financiële plaatjes. Zodra we de winst van een healing environment met cijfers stevig kunnen onderbouwen, voorspel ik een keerpunt. Dat moment gaat zeker komen, maar het kan zo nog een jaar of tien, vijftien duren voordat het zover is. In de tussentijd proberen we de voorlopers in zowel cure als care te blijven prikkelen met eigentijdse bouwconcepten.’

Van binnen naar buiten

Brekelmans stelt dat een belevingsgericht Programma van Eisen de standaard moet worden. Tot besluit zegt ze: ‘Zorgbestuurders en bouwpartijen moeten eerst met elkaar de binnenkant van een gebouw ontwerpen en vervolgens de stenen bepalen. Hierbij gaat het zowel om het interieur als om de binnen- en buitenruimte. De beleving van patiënten en cliënten moet leidend zijn.’

Toekomstbestendig vastgoed is voor ondernemende zorginstellingen een voorwaarde om marktgeoriënteerde zorg te kunnen blijven leveren. Dit vereist strategisch inzicht en resultaatgericht werken. HEVO adviseert en begeleidt opdrachtgevers in de ouderenzorg, psychiatrie en gehandicaptenzorg bij het inrichten van een marktconform vastgoedbeleid. De dienstverlening van HEVO valt daarbij grofweg uiteen in denken (strategisch vastgoed- en huisvestingsadvies) en doen (projectmanagement).