In zeker veertig zaken zijn ouders volgens jeugdrechtadvocaten onder druk gezet om akkoord te gaan met een vrijwillige uithuisplaatsing. Dat blijkt uit een gezamenlijke uitvraag van Investico, De Groene Amsterdammer en dagblad Trouw onder advocaten die ouders bijstaan in het jeugdrecht. Ouders zouden het gevoel hebben gehad dat instemmen de enige mogelijkheid was om hulp voor hun kind te krijgen.
In enkele gevallen werden kinderen bovendien geplaatst op een locatie waarvan hun ouders niet wisten waar die was. Dat gebeurde onder meer bij een plaatsing in september in een vakantiehuisje in Brabant. Bij een vrijwillige uithuisplaatsing is een geheime verblijfplaats niet toegestaan, aldus de betrokken berichtgeving. Ouders moeten weten waar hun kind verblijft en hun toestemming kunnen intrekken.
Grens tussen vrijwillig en gedwongen
Een uithuisplaatsing wordt doorgaans uitgesproken met toestemming van de kinderrechter, bijvoorbeeld wanneer jeugdbeschermingsorganisaties ernstige zorgen hebben over de veiligheid binnen een gezin. Een plaatsing kan ook zonder rechterlijke machtiging plaatsvinden als ouders daarvoor toestemming geven. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer gedragsproblemen de situatie thuis onhoudbaar maken.
De Jeugdwet schrijft voor dat ouders hun toestemming zonder ongeoorloofde druk moeten kunnen geven. De Raad voor de Kinderbescherming zegt signalen te ontvangen dat die grens in de praktijk wordt overschreden. De Raad noemt het uitoefenen van druk “onacceptabel”. Ook het Landelijk Netwerk Veilig Thuis stelt dat druk bij een vrijwillige plaatsing absoluut niet is toegestaan, maar erkent dat dit soms voorkomt.
“Ouders hadden volgens hen het gevoel geen andere keuze te hebben.”
De jeugdhulp probeert gezinnen steeds vaker ondersteuning te bieden zonder tussenkomst van de kinderrechter. Volgens Joost Huijer, universitair docent aan de Universiteit van Utrecht, kan die ontwikkeling op zichzelf positief zijn. Hij waarschuwt er tegelijkertijd voor dat een vrijwillig kader niet mag worden gebruikt voor maatregelen die feitelijk onder gedwongen jeugdzorg vallen.
Waarschuwingen sinds 2019
Al in 2019 waarschuwden twee adviesraden van het kabinet voor “verkapte dwang onder het mom van vrijwilligheid”. Zij pleitten voor een duidelijker onderscheid tussen vrijwillige en gedwongen jeugdzorg. Volgens Huijer is het probleem sindsdien groter geworden. De uitvraag onder advocaten laat zien dat de discussie niet alleen gaat over de formele toestemming, maar ook over de manier waarop ouders worden geïnformeerd en de ruimte die zij daadwerkelijk ervaren om te weigeren.
- Bij vrijwillige uithuisplaatsing moeten ouders toestemming geven zonder ongeoorloofde druk.
- Ouders moeten weten waar hun kind verblijft.
- Een gegeven toestemming moet op ieder moment kunnen worden ingetrokken.
De signalen raken daarmee zowel de uitvoering van jeugdhulp als de rechtsbescherming van ouders en kinderen. Wanneer een plaatsing feitelijk niet vrijwillig tot stand komt, hoort daarvoor de procedure van gedwongen jeugdzorg te gelden, inclusief de betrokkenheid van de kinderrechter. De Raad voor de Kinderbescherming en Veilig Thuis benadrukken dat druk uitoefenen daarvoor geen toelaatbare werkwijze is.